Ik kwam bij toeval een blogje tegen over de benamingen van schoenen (hier). De schrijfster (Inge Specht, conservator van o.a. de schoenenverzameling van het Nederlands Leder en Schoenenmuseum in Waalwijk) was naar een symposium over stoffen en hun benamingen geweest, en beschrijft hier de moeite die het tegenwoordig kost om de juiste benaming aan het juiste type stof te koppelen. Blijkbaar heerst er een babylonische spraakverwarring op dat vlak. In het blog beschrijft ze dat dit probleem ook in schoenenland bestaat, iets dat ik uit eigen ervaring kan beamen en waar ik me van tijd tot tijd ook wel aan kan storen. De spraakverwarring is echter nog veel groter dan zij in haar blog opmerkt.
Ik koop regelmatig schoenen via Marktplaats, en als je al die advertenties leest, dan zie je pas welke babylonische spraakverwarring er heerst op dit vlak. Wat bijvoorbeeld door de één een ballerina wordt genoemd, noemt de ander een instapper, terwijl iemand anders het weer heeft over een sandaal of een zomerschoen. Het is maar een voorbeeld, maar zo zijn er vele.
Neem nu die ballerina, een type schoen waarvan de belangrijkste kenmerken zijn dat hij plat, laag en sierlijk is. Het belangrijkste kenmerk is de wreef, die gewoonlijk helemaal open is. Door veel mensen wordt dit echter een instapper genoemd. Strikt genomen is deze benaming van toepassing op alle schoenen waar je gemakkelijk 'in stapt', zonder dat je iets los of vast moet maken, zoals veters, klittenband of rits. Op zichzelf is die benaming dus nog geen categorie-aanduiding. Maar in de regel wordt de naam instapper ook vaak gebruikt als de Nederlandse benaming voor het type schoen dat in Engels sprekende landen bekend staat onder de naam 'Loafer'. Dit is in de verste verte geen ballerina, maar juist een hoog op de wreef gesloten schoen met een ruime, vaak elastische instap. Loafers komen oorspronkelijk uit de mannelijke garderobe, maar zijn ook in de vrouwelijke garderobe te vinden. De gedachte kwam bij me op dat de loafer we eens zou kunnen zijn ontstaan uit de mannelijke ballerina, die vroeger ook wel door dandy's werd gedragen. Bewijs voor deze stelling heb ik evenwel nog niet kunnen vinden, dus het blijft bij een veronderstelling.
Loafers worden soms ook wel moccasins genoemd, maar dat is niet correct. Moccasin is een term voor schoenen met een bepaalde constructiewijze, en de loafer is een variant op dat thema die vaak voor komt. Sommige loafers zijn dus moccasins, maar lang niet allemaal. Omgekeerd zijn ook lang niet alle moccasins loafers. Ook laarzen of veterschoenen kunnen van het type moccasin zijn.
Als je de eerder genoemde ballerina schuin omhoog zet en voorziet van een hoge hak, dan heet het een pump. Kenmerkend voor de pump zijn dus dezelfde dingen als bij een ballerina, namelijk een schoen die een geheel open wreef heeft, sierlijk en elegant is. De naam is mogelijk afkomstig van de waterpomp, (Engels: pump) omdat de schoen en contour gezien lijkt op de hendel van een waterpomp. Etymologisch zijn er inderdaad aanwijzingen dat de pump verwant is aan het Engelse woord voor 'pomp'. Zowel ballerina's als pumps kunnen opengewerkt zijn. Veel voorkomend zijn o.a. open teen, open hiel (slingback pump) en soms is de pump aan de zijkant open gewerkt. Een open hiel wordt overigens vaak ten onrechte een open hak genoemd, maar ook dat is fout; de hak zit aan de schoen zelf, die is niet open. Bedoeld wordt dat het achterste gedeelte van de schoen open is, zodat de hiel zichtbaar is. Een open hiel dus, en geen open hak. Maar dit even terzijde. In de praktijk worden opengewerkte pumps echter vaak sandalen genoemd.
Maar een sandaal heeft in mijn beleving echter weer heel andere kenmerken; een platte schoen met open teen en/of open hiel, en mogelijkerwijs een verder opengewerkte constructie aan de zijkant en/of op de wreef. Een sandaal is in minimalistische vorm eigenlijk niet meer dan een zool die men met touwtjes of bandjes om de voet bindt. Dat om de voet binden is naar mijn idee een essentieel kenmerk van een sandaal. Dat impliceert dat er twee belangrijke voorwaarden zijn om een schoen een sandaal te mogen noemen: Er moet iets over de wreef zitten, en er moet ook iets achter de hiel zitten. Verder moet de schoen een uitgesproken 'open' karakter hebben. Schoenen waarbij er niets achter de hiel zit, noemen we slippers. (ook weer vanuit het engels: easy to slip on and slip off, m.a.w. je kunt je voet er zo inschuiven). De officiële naam voor dit type schoen is de muil (of het muiltje). In de praktijk worden slippers echter vaak ten onrechte sandalen genoemd en omgekeerd worden sandalen ook vaak slippers genoemd, wat dus niet correct is.
De benaming voor sandalen met (hoge) hakken is sandaletten. In de praktijk worden sandaletten echter vaak weer ten onrechte pumps genoemd, maar dat klopt dus niet omdat sandaletten iets over de wreef hebben en daardoor juist niet voldoen aan de definitie van een pump. Een sandalet heeft doorgaans ook een veel te opengewerkt uiterlijk om nog aan het model van een pump te beantwoorden. De vergelijking met de sandaal ligt veel meer voor de hand, vandaar het woord 'sandalet'.
Dan is er nog het vraagstuk 'laars'. Wanneer is een schoen een laars? In mijn optiek is dat wanneer de schoen iets van een schacht heeft, die minimaal reikt tot over de enkel. In de praktijk worden er echter heel wat schoenen 'laarsje' genoemd, terwijl die schoenen in de verste verte geen schacht hebben. Vaak betreft het dan gewoon een (hoog gehakte) schoen, met rits of met veters, die ophoudt onder het enkelbot. Dat is dus gewoon een schoen, en geen laars. Zelfs geen laarsje. Dit soort schoenen wordt trouwens ook weer vaak 'pump' genoemd, wat dus ook niet klopt gezien het feit dat de wreef volledig gesloten is. Er zijn zelfs mensen die echte enkellaarsjes (met een schacht tot ruim over de enkel) nog pumps noemen, wat in feite helemaal nergens op slaat.
Dat brengt tenslotte het vraagstuk, waar de grenzen liggen. Hoever moet een wreef nog open zijn om nog van een pump (of ballerina) te kunnen spreken? Hoever moet een schoen minimaal zijn opengewerkt om van een sandaal te kunnen spreken? Sommige mensen spreken al van een sandaal als ze een gesloten veterschoen bedoelen met wat spleetjes of gaatjes in het bovenblad. Mogen we een ballerina met een klein hakje nog wel ballerina noemen, of is het dan al een pump? En zo kunnen we nog wel even doorgaan. Soms kom je canvas sneakers tegen met een schacht die tot onder de knie reikt. Zijn dat nog wel sneakers? Of hebben we het dan over (veter)laarzen?
Grensgevallen en mengvormen zullen er altijd blijven, maar dan nog zou je moeten uit gaan van de kenmerken die het meest nadrukkelijk aanwezig zijn. Een gladiatorsandaal reikt meestal over de enkels, maar toch noemen we dat meestal geen laars. De 'sandaalkenmerken' voeren immers de boventoon. Een laars met een open teen en een open hiel noemen we om diezelfde reden meestal ook een laars en geen sandaal.
Helaas weten veel mensen echter nog niet eens wat de betekenis van de de verschillende benamingen is, en wat de bijbehorende kenmerken zijn waardoor alle benamingen en categorieën dus door elkaar worden gebruikt.
